Santa Marta Conferentie over Afbouw Fossiele Brandstoffen veelbelovend, maar Nederland laat juridisch obstakel ongemoeid
Onlangs kwamen in Santa Marta, Colombia, 57 landen bijeen op de Eerste Conferentie over de Afbouw van Fossiele Brandstoffen. Nederland was co-host van de conferentie, samen met Colombia. De conferentie was een mijlpaal. Waar de jaarlijkse VN klimaatconferenties al 30 jaar falen om de grondoorzaken van de klimaatcrisis te benoemen en aan te pakken, had deze conferentie juist dat als doel.
De huidige mondiale energiecrisis onderstreept het belang van de energietransitie. “Er is een groeiende erkenning dat een rechtvaardige transitie ingrijpende economische transformatie, sterkere internationale coördinatie en het wegnemen van barrières in het systeem vereist”, zegt Bart-Jaap Verbeek, senior onderzoeker bij SOMO, een van de lidorganisaties van Handel Anders!
Het is positief en hoopvol dat Nederland als co-host mede het voortouw heeft genomen voor deze top die een “coalition of the willing” samenbracht om concrete scenario’s voor uitfasering van fossiele brandstoffen te bespreken - het belang waarvan door de huidige mondiale energiecrisis nog eens wordt onderstreept. Het is ook positief dat het een inclusief proces was, waaraan niet alleen vertegenwoordigers van staten, maar ook maatschappelijke organisaties, vakbonden, onderzoekers, activisten, inheemse gemeenschappen, jongeren- en vrouwengroepen en sociale bewegingen deelnamen.
En het was veelbelovend dat deze conferentie een belangrijk en bij velen onbekend juridisch obstakel voor de transitie op de agenda zette: het Investor-State Dispute Settlement systeem, afgekort als ISDS. Dit systeem, dat onderdeel is van duizenden internationale handels- en investeringsverdragen, stelt investeerders in staat om landen aan te klagen voor het nemen van maatregelen in het publieke belang, zoals ten behoeve van het klimaat, als deze hun winsten in gevaar brengen. Dit gebeurt in speciale arbitragetribunalen, achter gesloten deuren. Zo klaagde in 2021 het Duitse energiebedrijf RWE de Nederlandse staat aan met een claim van EUR 1,4 miljard vanwege het besluit van de regering om in 2030 te stoppen met kolencentrales, en klaagden Shell en Exxon recentelijk de Nederlandse staat aan voor een bedrag dat waarschijnlijk in de vele miljarden loopt, vanwege het sluiten van het Groninger gasveld. Dit ISDS-systeem is een grote belemmering voor de afbouw van fossiele brandstoffen, en de Handel Anders! coalitie pleit al jaren voor het afschaffen ervan. Voorafgaand aan de conferentie riepen 340 maatschappelijke organisaties van over de hele wereld, waaronder Amnesty, Oxfam en Greenpeace, daartoe ook op met een open brief.
De verwachtingen voor de conferentie waren dus hoog, maar concrete vervolgstappen zijn uitgebleven, mede doordat Nederland het ISDS systeem niet wilde aanpakken, stellen Handel Anders! lidorganisaties SOMO, Both ENDS, TNI en vakbond FNV, die allen vertegenwoordigd waren bij de conferentie.
Verbeek: “De co-hosts van de conferentie waren het oneens over ISDS. Waar Colombia aankondigde dat er een nationale routekaart voor terugtrekking uit ISDS klaar ligt, benadrukte Nederland herhaaldelijk dat de meningen over ISDS uiteenlopen en dat de conferentie geen plek voor onderhandeling was. Dit gebrek aan ambitie van Nederland is teleurstellend, maar niet helemaal verrassend. Nederland is al decennialang een belangrijk knooppunt binnen en voorvechter van het ISDS systeem, dat diep verankerd ligt binnen de Nederlandse overheid en nauw verweven is met de belangen van de fossiele industrie”.
Fernando Hernandez van Both ENDS: "Nederland, het land dat 70 bilaterale investeringsverdragen met ISDS-bepalingen onderhoudt, waarvan de verdragen bijna 10 procent van alle ISDS-gevallen wereldwijd uitmaken, kwam naar de conferentie over het wegnemen van barrières voor het uitfaseren van fossiele brandstoffen, en liet de grootste juridische barrière die het zelf in de hand heeft, volledig onaangeroerd.”
Concrete vervolgstappen bleven in het eindrapport mede daardoor uit. “Het definitieve 'takeaway'-rapport toont duidelijk aan dat de aanbevelingen van academici, vakbonden, beleidsdeskundigen en van de People’s Summit (een bijeenkomst van maatschappelijke groeperingen voorafgaand aan de conferentie) over ISDS volledig zijn genegeerd", aldus Hernandez.
“Het is teleurstellend dat vervolgstappen om het ISDS systeem af te schaffen zijn uitgebleven, zegt ook Pietje Vervest van het Transnational Institute (TNI). “Nederland moet als co-host van de conferentie en belangrijke actor in het ISDS systeem nu echt gaan handelen en stoppen met ISDS”.
Vakbond FNV sluit zich aan bij deze oproep. “Multinationale bedrijven gebruiken ISDS om landen onder druk te zetten hun democratische regels te omzeilen, en daarbij de rechten van werknemers en het milieu te schaden. Vaak doen ze dit zelfs met valse claims, gebaseerd op oneigenlijke niet-aangetoonde inkomstenderving van deze bedrijven”, aldus Jan Schriefer van FNV, werkgroep Handels- en Investeringsverdragen. “Publieke goederen, zoals energie, hebben publieke zeggenschap en democratisch beheer nodig, geen intransparante arbitrageprocedures waarin vooral bedrijven macht hebben. Energie is geen handelswaar waar bedrijven winst uit zouden moeten halen”.
Wel werd aangekondigd dat het Centre for Economic Research and Policy (CEPR) betrokken zal zijn bij vervolgwerk van de conferentie rond economische afhankelijkheid en begrotingsbeleid. De verwachting is dat de kritische discussie over investeringsbescherming daardoor wel een prominente rol blijft spelen.
Nederland zou als mede-organisator van de conferentie en belangrijke actor in het ISDS systeem de volgende stappen moeten nemen om te stoppen met ISDS, in samenwerking met andere landen die dit nastreven, zoals Colombia:
Voorkom nieuwe verdragen met ISDS-verplichtingen;
Beëindig of wijzig bestaande investeringsverdragen
Sluit ISDS uit in contracten met bedrijven
Deze stappen staan ook beschreven in de Routekaart met concrete aanbevelingen voor beleidsmakers voor het stoppen met ISDS, die Handel Anders! leden SOMO en Both ENDS voorafgaand aan de Santa Marta conferentie publiceerden.
Zie ook:
https://www.somo.nl/investor-protection-blocking-climate-action/
https://www.somo.nl/aftershock-in-groningen/
https://handelanders.nl/investeringsbescherming-een-blokkade-voor-klimaatactie