Investeringsbescherming: een blokkade voor klimaatactie

Aanbevelingen Handel Anders! lidorganisaties voor de Internationale Conferentie over Afbouw Gebruik Fossiele Brandstoffen, Colombia, 24 - 29 april 2026 

Vanaf as. vrijdag (24 t/m 29 april) organiseert Nederland samen met Colombia de eerste internationale conferentie over de afbouw van fossiele brandstoffen, in Santa Marta (Colombia). Doel is om internationaal een routekaart af te spreken om sneller en op een eerlijke manier te stoppen met het gebruik van kolen, olie en gas. Maar terwijl overheden steeds meer onder druk staan om klimaatmaatregelen te nemen, is er een onderbelicht en onbekend obstakel voor deze energietransitie: het mondiale systeem voor beslechting van geschillen tussen investeerders en staten: Investor-State Dispute Settlement, afgekort ISDS. In dit systeem speelt Nederland een grote rol. Handel Anders! lidorganisaties SOMO en Both ENDS publiceerden afgelopen week aanbevelingen voor Nederlandse beleidsmakers betrokken bij het proces, met concrete opties om de risico’s van ISDS te beperken of te beëindigen in het kader van de afbouw van fossiele brandstoffen.

Noodzaak afbouw fossiele brandstoffen

Om de opwarming van de aarde beperkt te houden tot 1,5 graden Celsius hebben landen eind 2023 geconcludeerd dat het nodig is om versneld het gebruik van fossiele brandstoffen af te bouwen. Tijdens de laatste VN klimaatconferentie (COP30) in Brazilië riep een grote groep landen op om hiertoe een wereldwijde routekaart af te spreken. De conferentie in Santa Marta is opgezet om met een “coalition of the willing” te werken aan zo’n routekaart.

Zeer problematisch hierbij is echter het systeem van internationale investeringsverdragen dat overheidsmaatregelen in het algemeen belang juist kan bemoeilijken of zelfs tegenhouden. In dergelijke verdragen is vaak een ISDS (Investor-State Dispute Settlement) voorziening opgenomen, die buitenlandse investeerders in staat stelt om een breed scala aan overheidsmaatregelen van algemeen belang aan te vechten, waaronder maatregelen met betrekking tot klimaat, energie, nationale veiligheid, volksgezondheid en milieubescherming. 

Investeringsbescherming als blokkade

Via dit ISDS mechanisme kunnen investeerders in een internationale arbitrageprocedure zo compensatie van miljoenen of zelfs miljarden euro’s van staten eisen. Op deze manier hebben bijvoorbeeld Shell en Exxon Mobil in 2024 en 2025 claims die mogelijk in de miljarden euro’s lopen tegen de Nederlandse staat ingediend vanwege het sluiten van het Groningse gasveld. Na decennialang miljardenwinsten te hebben gemaakt met de gaswinning in Groningen, ten koste van de leefomgeving van de Groningers, eisen deze bedrijven nu geld van de Nederlandse belastingbetaler voor hun gederfde toekomstige winsten.  

Dit systeem moet op de schop! Vanwege de grote impact van het ISDS systeem op plannen voor uitfasering van fossiele brandstoffen staat het onderwerp ISDS ook hoog op de agenda van de aanstaande conferentie in Santa Marta. 

Nieuw rapport van SOMO en Both ENDS

In hun rapport Afbouw van ISDS in Nederland: een routekaart brengen lidorganisaties van de Handel Anders!-coalitie, SOMO en Both ENDS, de invloedrijke rol van Nederland in het systeem van ISDS aan het licht en bieden ze praktische handvatten om ISDS af te bouwen. Ook lanceerden zij een ISDS datahub met informatie over Nederlandse bilaterale investeringsverdragen. 

De cijfers

  • Nederland is een spil in het internationale ISDS-systeem, met 70 actieve verdragen die ISDS-bepalingen bevatten. Nederlandse verdragen worden intensief gebruikt door buitenlandse investeerders: met 140 bekende zaken zijn ze goed voor bijna 10 procent van alle ISDS-zaken wereldwijd, waarmee Nederland op de tweede plaats staat, na de Verenigde Staten.

  • ISDS-claims onder Nederlandse verdragen lopen op tot ongeveer 97 miljard euro, met 17 miljard euro aan daadwerkelijk uitgekeerde bedragen. Dit legt enorme druk op overheidsbegrotingen in binnen- en buitenland, met name in het mondiale Zuiden.

Bart-Jaap Verbeek, senior onderzoeker SOMO en co-auteur van de Routekaart: “Als mede-organisator van de conferentie heeft Nederland een bijzondere verantwoordelijkheid om het voortouw te nemen in het wegnemen van internationale juridische barrières voor een rechtvaardige energietransitie. Nederland moet dus ook kritisch kijken naar het eigen netwerk van internationale verdragen en actief bijdragen aan internationale oplossingen”.

Fernando Hernandez, hoofd Handel & Investeringen Both ENDS en co-auteur van de Routekaart: “Dit is hét moment voor Nederland om, als co-host, de gesprekken te sturen, van intentieverklaringen naar daadwerkelijke plannen. Onze Roadmap laat zien dat stoppen met ISDS juridisch haalbaar en politiek verdedigbaar is.” 

Binnen de Handel Anders! coalitie kaart de organisatie TNI ook al vele jaren het probleem van ISDS aan. Pietje Vervest, Research Associate Transnational Institute (TNI): "Rob Jetten heeft als minister in 2022 besloten om Nederland uit het Energy Charter Treaty terug te trekken, juist vanwege de macht en oneerlijke bescherming die het ISDS mechanisme in het ECT fossiele bedrijven geeft".

Ook de vakbond FNV en boerenorganisaties in de Handel Anders! coalitie scharen zich achter deze oproep. “Multinationale bedrijven gebruiken ISDS om landen onder druk te zetten hun democratische regels te omzeilen, en daarbij de rechten van werknemers en het milieu te schaden. Vaak doen ze dit zelfs met valse claims”, aldus Jan Schriefer van de werkgroep Handel- en Investeringsverdragen, FNV. En namens de Landbouwcoalitie voor Rechtvaardige Handel stelt coordinator Guus Geurts: "Om het gebruik van fossiele brandstoffen in de landbouw terug te dringen is het essentieel dat er in plaats van de huidige WTO-regels, alternatieve multilaterale handelsregels worden opgesteld op basis van voedselsoevereiniteit. Daar past ISDS niet in.”

Dit zijn de belangrijkste aanbevelingen van SOMO & Both ENDS’ voor beleidsmakers:

  • Voorkom nieuwe ISDS-verplichtingen; 

  • Beëindig of wijzig bestaande investeringsverdragen

  • Zoek samenwerking met gelijkgestemde landen

  • Sluit ISDS uit in contracten met bedrijven

Zie voor meer informatie https://www.somo.nl/nl/investeringsbescherming-als-blokkade-voor-klimaatactie/ en

https://www.bothends.org/en/Whats-new/News/New-report-Phasing-out-ISDS-in-the-Netherlands-a-roadmap/

Op Europees niveau hebben maatschappelijke organisaties met het oog op de Santa Marta conferentie onlangs de Briefing Paper Europe Must Address ISDS as a systemic barrier to a Just Transition uitgebracht.

Vertegenwoordigers van Both ENDS, SOMO en Transnational Institute (TNI) nemen van 24 t/m 29 april as. deel aan de conferentie in Santa Marta, Colombia.


Naar nieuwsoverzicht